Grad Kultura Muzika

GRADAC – STARO IME ČAČKA

GEOGRAFSKI ZAVIČAJNIK (21)

GRADAC – STARO IME ČAČKA

02 Crkva Sasa SavovicTokom srednjeg veka centralno naselje na prostoru današnjeg Čačka nosilo je naziv Gradac. Zapravo u pitanju je naziv tvrđave (Gradac) oko koje se razvilo naselje (Čačak). Oba naziva su slovenska. Etimologija reči Gradac govori da je na mestu današnjeg Čačka zatečen neki mali utvrđen grad („gradac”), a da je na Jelici bilo veliko utvrđenje („gradina”). U poveljama vizantijskog cara Vasilija II iz 1019. i 1020. zabeležen je pomen Gradca u okviru beogradske episkopije, sa 40 klirika (crkvenih, duhovnih ljudi), što znači da je bio značajno crkveno središte, kao i i 40 parika. Ostaje otvoreno pitanje da li je car mislio na Gradac u dolini Zapadne Morave, možda neko drugo naselje u Srbiji, jer tih naziva zaista ima puno u Srbiji, ili se povelja odnosi na Gradinu na Jelici.03 Crkva detalji

01Crkva Sasa SavovicOno što je sigurno krajem XII veka knez Stracimir, brat Stefana Nemanje, podigao je manastir posvećen Bogorodici koji je nosio naziv Bogoridica gradačka. Značaj i rang manastira obeležili su naselje u dolini Zapadne Morave. Pretpostavke da je knez Stracimir manastirsku crkvu podigao na temeljima ranovizantijske bazilike, odnosno tvrdnje da je današnja crkva u Čačku zaista mesto stare Stracimirove zadužbine, još nije potvrđeno materijalnim dokazima.

 

U svakom slučaju tokom srpskog srednjeg veka Gradac je bio naziv koji se upotrebljavao za naselje koje danas poznajemo pod imenom Čačak. Naziv Čačak, koje po dosadašnjim saznanjima prvi put u pisanim izvorima pominje 1408. godine, nosilo je podgrađe Gradca. Tek sa propašću srpske države, kada je mitropolija zapustela, a tvrđava porušena, obnovljeno naselje koje postepeno raste pored Zapadene Morave počinje da se imenuje kao Čačak, dok naziv Gradac nestaje.

04 Crkva detalji Savovic(A. Veselinović, „Čačanski kraj u srednjem veku”, Bogorodica Gradačka u istoriji srpskog naroda, Naučni skup, ur. M. Vulović, Čačak, 1993, str. 59-60, 73-74; M.Čanak-Medić, „Novi podaci o arhitekturi i skulpturi Bogorodice Gradačke”, Bogorodica Gradačka u istoriji srpskog naroda, Naučni skup, ur. M. Vulović), Čačak, 1993, str. 81-96; Obrenija Vukadin, „Arheološka istraživanja crkvene porte u Čačku”, Bogorodica Gradačka u istoriji srpskog naroda, Naučni skup, ur. M. Vulović, Čačak, 1993,  99-104; J. Kalić, „Diskusija”, Bogorodica Gradačka u istoriji srpskog naroda, Naučni skup, ur. M. Vulović, Čačak, 1993, str. 297-298; Dejan Bulić, „Srednjovekovna materijalna kultura sa Gradine na Jelici”, Istorijski časopis L, Beograd, 2003, str. 153-174).

Dr Miloš Timotijević, istoričar, muzejski savetnik Narodnog muzeja u Čačku

Foto:Srednjovekovna kamena plastika na apsidi crkve u Čačku, S. Savović, 2007.

markica-geografski-zav-za-projekat

Ostavite odgovor