Aktuelno Geografski zavičajnik

ČAČAK JE SRPSKA REČ

GEOGRAFSKI ZAVIČAJNIK (4)

Poreklo i značenje imena našeg grada

ČAČAK JE SRPSKA REČ 

Album starog Cacka.indd
OMLADINA IZ ČAČKA NA IGRANCI PORED MORAVE, pre 1914, anonim, ALBUM STAROG ČAČKA, Narodni muzej Čačka

Jedan dokumenat iz Dubrovačkog arhiva datiran 1409. godine svedoči da se naš grad u to vreme zvao Čačak. Da li je pre toga nosio ime Gradac, budući da se Stracimirova zadužbina zvala Sveta Bogorodica gradačka, nije utvrđeno. Rasprostranjena pretpostavka da je naziv Čačak turskog porekla, pokazala se kao neosnovana, i to iz dva razloga: Turci u to vreme još nisu dopirali u ove krajeve Srbije, a ispostavilo se da takva ili slična reč u  njihovom jeziku i ne postoji. Ove činjenice je svojevremeno utvrdio Dragomir S. Popović (1899-1986), dugogodišnji profesor Čačanske gimnazije.

Album starog Cacka.indd
ULICA KRALJA ALEKSANDRA, pre 1905, anonim, ALBUM STAROG ČAČKA, Narodni muzej Čačka

U više rečnika našeg jezika iz 19. i 20. veka zabeleženo je da se reč čačak upotrebljavala u Sremu, Slavoniji i Dalmaciji, dok kod  Vuka Stefanovića Karadžić nalazimo reč  „čačkovit“  i objašnjenje da ona znači isto što i  „čagalj“, odnosno smrzlo blato. Po istraživanjima poznatog filologa Đure Daničića  reč čačak označava grude po putu od smrzlog ili osušenog kala (blata) ili kamenje koje štrči iz zemlje. Sa prvim značenjem ta reč se upotrebljava u Slavoniji, a sa drugim u Dalmaciji. On je smatrao da je koren ove reči  s k a k. Odgovor na pitanje kako je od korena skak mogla nastati reč čačak, dao je naš Čačanin, profesor književnosti i pisac Miodrag Jaćimović  ustanovljavanjem „redukcijskih promena, prelaženje suglasnika k palatalizacijom u č“. Jednostavnije rečeno, na osnovu korena skak otkriva se značenje reči  „čačak“ kao „nešto što je iskočilo“. Time se može i objasniti zašto je ta reč u raznim krajevima imala  razna značenja: grude na putu od smrzlog blata, na primer, ili kamenje koje štrči iz zemlje. Profesor Popović je postavio pitanje da li je naš grad dobio ime zato što je po njemu zimi bilo puno smrzlog, a leti osušenog blata, ili možda, što se manastir Gradac isticao nad okolnim naseljem, kao da je iskočio iz ove ravnice. Odgovor je bio: svakako je  verovatnija prva pretpostavka.

Posle svega, ostalo je pitanje ko je našem gradu dao ime prema reči koja se u ovom kraju, po osnovnom značenju, bar danas,  više ne upotrebljava i čije značenje je u narodu postalo nepoznato. Da li su to, možda, bili Dubrovčani, za koje se pretpostavlja da su kao trgovci često prolazili ovuda  kao  Marin Lebrović i njegov sin Mile, kojima je baš ovde, u njihovom stanu 7. decembra 1408. godine, uručen poziv dubrovačkog suda zbog neizmirenog duga tamošnjoj vlasteli Pavlu Gunduliću, Klementu Bodačiću i Nikoli Ranjini. Stara reč „s k a k“  i ostale nastale usled fonetskih promena,  poput  čakor, čagorje ili čapornovit, postepeno su gubile svoje osnovno značenje. Zaključak je, dakle, da  je Čačak, najverovatnije, dobio svoje današnje ime kada je u našem kraju bila u upotrebi reč sa značenjem smrzlo blato, kojim je ova varoš, inače, obilovala kao često plavljeno priobalje Zapadne Morave.

Rodoljub Petrović, novinar i publicista

markica geografski zav za projekat

Ostavite odgovor